مراقبت از فردی که با مشکلات شناختی و اختلالات مرتبط با حافظه و هوشیاری زندگی میکند، یکی از مسئولیتهای دشوار و در عین حال مهم برای اعضای خانواده و مراقبان است. دمانس و بیماری آلزایمر میتوانند بهتدریج حافظه، توانایی برقراری ارتباط، تصمیمگیری و انجام فعالیتهای روزمره را تحت تأثیر قرار دهند. در مقابل، دلیریوم معمولاً به شکل تغییر ناگهانی در توجه، آگاهی و وضعیت ذهنی ظاهر میشود و ممکن است در اثر عواملی مانند عفونت، کمآبی بدن یا عوارض دارویی ایجاد شود.
به همین دلیل، مراقبت از این افراد تنها به کمک در انجام کارهای روزمره محدود نمیشود. مراقب باید بتواند تغییرات رفتاری را تشخیص دهد، با فرد ارتباط مناسبی برقرار کند، ایمنی او را حفظ کند و همزمان مراقب سلامت جسمی و روانی خودش نیز باشد.
دمانس، دلیریوم و آلزایمر چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
پیش از بررسی چالشهای مراقبت، لازم است تفاوت این سه مفهوم مشخص شود.
دمانس : یک اصطلاح کلی برای مجموعهای از علائم ناشی از اختلال در عملکرد مغز است که میتواند حافظه، تفکر، زبان، قضاوت و توانایی انجام فعالیتهای روزمره را تحت تأثیر قرار دهد.
بیماری آلزایمر : یک بیماری مغزی پیشرونده و یکی از علل مهم دمانس است. علائم آن معمولاً بهتدریج ایجاد و با گذشت زمان شدیدتر میشوند. با پیشرفت بیماری، فرد ممکن است برای انجام فعالیتهای روزمره مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن، استحمام و مراقبتهای شخصی به کمک بیشتری نیاز داشته باشد.
اما دلیریوم : وضعیت متفاوتی دارد. در دلیریوم، تغییر در وضعیت ذهنی معمولاً بهصورت ناگهانی ایجاد میشود و ممکن است توجه و هوشیاری فرد در طول روز نوسان داشته باشد.
مهمترین چالشهای مراقبت از بیماران مبتلا به دمانس و آلزایمر
۱. تغییرات حافظه و فراموشی
یکی از نخستین و شناختهشدهترین چالشها، فراموشی و دشواری در به خاطر سپردن اطلاعات است. فرد ممکن است یک سؤال را چندین بار تکرار کند، قرارهای خود را فراموش کند یا حتی افرادی را که برایش آشنا هستند بهدرستی به یاد نیاورد.
برای مراقب، تکرار مداوم یک سؤال ممکن است خستهکننده باشد؛ اما واکنش عصبی یا سرزنش فرد معمولاً کمکی به وضعیت نمیکند.
ایجاد یک روال ثابت روزانه، استفاده از یادآورها و قرار دادن وسایل ضروری در مکانهای مشخص میتواند به کاهش سردرگمی کمک کند.
۲. دشواری در برقراری ارتباط
با پیشرفت آلزایمر، فرد ممکن است برای پیدا کردن کلمات مناسب، دنبال کردن یک گفتوگوی طولانی یا بیان خواستههای خود مشکل پیدا کند. گاهی نیز ممکن است منظور خود را به شکلی بیان کند که برای اطرافیان قابل فهم نباشد.
در چنین شرایطی، مراقب بهتر است:
- با آرامش و جملات کوتاه صحبت کند.
- به فرد فرصت کافی برای پاسخ دادن بدهد.
- هنگام صحبت ارتباط چشمی برقرار کند.
- از بحث کردن و اصلاح مداوم اشتباهات او خودداری کند.
- در صورت نیاز سؤالهای ساده و دوگزینهای بپرسد.
این روشها میتوانند ارتباط را برای هر دو طرف آسانتر کنند.
۳. تغییرات رفتاری و عاطفی
آلزایمر فقط حافظه را تحت تأثیر قرار نمیدهد. اضطراب، ترس، تحریکپذیری، پرخاشگری، بیقراری، بدخوابی، سوءظن، توهم یا سرگردانی نیز ممکن است در برخی افراد دیده شود.
یکی از دشوارترین بخشهای مراقبت این است که مراقب نباید تمام این رفتارها را به عنوان «لجبازی» یا «بدرفتاری» تفسیر کند. گاهی درد، گرسنگی، تشنگی، یبوست، کمخوابی، محیط شلوغ یا حتی عوارض یک داروی جدید میتواند در ایجاد یا تشدید رفتار نقش داشته باشد.
۴. حفظ ایمنی فرد
با پیشرفت اختلالات شناختی، احتمال زمین خوردن، گم شدن، خروج بدون اطلاع از منزل یا استفاده نادرست از وسایل افزایش پیدا میکند.
محیط خانه باید تا حد امکان ساده، قابل پیشبینی و ایمن باشد. حذف موانع، توجه به نورپردازی، مشخص کردن محل سرویس بهداشتی و بررسی خطرهای احتمالی خانه میتواند اهمیت زیادی داشته باشد. افراد مبتلا به آلزایمر همچنین ممکن است به دلیل تغییر در درک فاصله و عمق، بیشتر در معرض زمین خوردن قرار بگیرند.
چالشهای مراقبت از فرد مبتلا به دلیریوم
دلیریوم از این جهت برای مراقبان اهمیت ویژهای دارد که ممکن است سریع ایجاد شود و نشاندهنده یک مشکل جسمی زمینهای باشد.
برای مثال، فردی که معمولاً وضعیت شناختی نسبتاً ثابتی دارد ممکن است ناگهان بسیار گیج، بیقرار، خوابآلود یا دچار توهم شود.
بنابراین یکی از مهمترین وظایف مراقب، شناخت تفاوت میان تغییر تدریجی ناشی از دمانس و تغییر ناگهانی ناشی از دلیریوم یا یک مشکل پزشکی است.
مراقبت از نیازهای جسمی؛ از تغذیه تا دارو
افراد مبتلا به آلزایمر ممکن است در مراحل مختلف بیماری برای انجام فعالیتهای ساده روزمره نیز به کمک نیاز پیدا کنند.
موضوعاتی مانند:
- تغذیه و دریافت مایعات
- مصرف صحیح داروها
- استحمام و بهداشت شخصی
- مراقبت از دندانها
- استفاده از سرویس بهداشتی
- جلوگیری از زمین خوردن
- فعالیت بدنی
- خواب و استراحت
ممکن است به مرور زمان به بخش مهمی از وظایف مراقب تبدیل شوند.
برای مثال، کمآبی بدن میتواند در افراد سالمند مشکلساز باشد و حتی با ایجاد گیجی یا توهم وضعیت فرد را پیچیدهتر کند. همچنین بیاختیاری ادرار یا مدفوع که در مراحل پیشرفتهتر آلزایمر شایعتر میشود، میتواند فشار جسمی و روانی قابل توجهی برای فرد و مراقب ایجاد کند.
فشار روانی بر مراقبان
یکی از مهمترین بخشهای مراقبت که گاهی نادیده گرفته میشود، خود مراقب است.
مراقبت طولانیمدت میتواند زمان، انرژی و منابع عاطفی زیادی از فرد بگیرد. مراقب ممکن است احساس خستگی، عصبانیت، گناه، درماندگی یا حتی احساس کند دیگر توان ادامه دادن ندارد.
در مراحل پیشرفته آلزایمر، نیازهای مراقبتی میتوانند بسیار بیشتر شوند و مراقبت از فرد ممکن است از توان یک نفر خارج باشد. استفاده از کمک اعضای خانواده، خدمات مراقبتی و حمایتهای تخصصی میتواند فشار واردشده بر یک مراقب را کاهش دهد.
در واقع، درخواست کمک نشانه بیمسئولیتی نیست؛ بلکه میتواند بخشی از یک برنامه مراقبتی سالم باشد.
چگونه میتوان مراقبت را آسانتر کرد؟
هیچ روش واحدی برای مراقبت از تمام افراد مبتلا به دمانس یا آلزایمر وجود ندارد، اما چند اصل میتواند کمککننده باشد:
ایجاد برنامه روزانه ثابت:
ثبات در زمان خواب، غذا، استحمام و فعالیتها میتواند سردرگمی را کاهش دهد.
صحبت کردن با آرامش:
لحن صدا و حالت چهره مراقب میتواند روی واکنش فرد تأثیر بگذارد.
پرهیز از بحث و جدل:
در بسیاری از موقعیتها، تلاش برای اثبات اینکه فرد اشتباه میکند نتیجه مطلوبی ندارد. تغییر مسیر گفتوگو یا توجه دادن فرد به فعالیتی دیگر ممکن است مؤثرتر باشد.
شناخت محرکهای رفتاری:
ثبت زمان و شرایط بروز رفتارهای غیرعادی میتواند به پیدا کردن الگوها کمک کند.
کمک گرفتن از دیگران:
تقسیم مسئولیت میان اعضای خانواده یا استفاده از خدمات تخصصی میتواند از فرسودگی مراقب جلوگیری کند.
چه زمانی باید تغییرات فرد را جدی گرفت؟
یکی از نکات مهم برای خانوادهها این است که هر تغییر رفتاری را به آلزایمر نسبت ندهند.
اگر فردی که مبتلا به دمانس است، به شکل ناگهانی دچار تغییر واضح در هوشیاری، توجه، رفتار یا سطح گیجی شود، لازم است احتمال وجود یک مشکل جسمی یا دلیریوم بررسی شود.
همچنین علائمی مانند تب، علائم عفونت، کمآبی، زمین خوردن یا تغییرات قابل توجه پس از شروع یک داروی جدید باید با پزشک مطرح شوند.
مراقبت از بیمار، بدون فراموش کردن مراقب
مراقبت از فرد مبتلا به دمانس، دلیریوم یا آلزایمر میتواند تجربهای عاطفی و دشوار باشد. فرد مراقب ممکن است همزمان با نگرانی درباره وضعیت عزیز خود، با خستگی، فشار روانی و احساس گناه نیز مواجه شود.
به همین دلیل، مراقبت مؤثر فقط به معنای رسیدگی به بیمار نیست؛ بلکه باید سلامت و توان مراقب نیز بخشی از برنامه مراقبتی باشد.
استفاده از حمایت خانواده، خدمات مراقبتی، گروههای حمایتی و دریافت کمک تخصصی در صورت نیاز میتواند به مراقب کمک کند تا این مسیر را با فشار کمتری ادامه دهد. منابع تخصصی سالمندی نیز بر اهمیت کمک گرفتن و ایجاد شبکه حمایتی برای مراقبان تأکید میکنند.
جمعبندی
مراقبت از بیماران مبتلا به دمانس، دلیریوم و آلزایمر تنها به یادآوری دارو یا کمک در انجام فعالیتهای روزمره محدود نمیشود. تغییرات حافظه، مشکلات ارتباطی، تغییرات رفتاری، حفظ ایمنی، مشکلات تغذیه و بهداشت و همچنین فشار روانی مراقب، همگی میتوانند این مسیر را دشوار کنند.
در این میان، شناخت تفاوت میان دمانس، آلزایمر و دلیریوم اهمیت ویژهای دارد. آلزایمر یکی از علل دمانس است، در حالی که دلیریوم معمولاً یک تغییر حاد و ناگهانی در وضعیت ذهنی است که میتواند ناشی از یک مشکل پزشکی باشد. تشخیص درست این تفاوتها به خانواده کمک میکند واکنش مناسبتری نسبت به تغییرات وضعیت فرد داشته باشند.
در نهایت، مراقبت از فرد مبتلا به اختلالات شناختی نباید به دوش یک نفر محدود شود. دریافت کمک تخصصی و تقسیم مسئولیتها میتواند هم کیفیت مراقبت از بیمار را افزایش دهد و هم از فرسودگی مراقب جلوگیری کند.
